Κοινωνικές επιπτώσεις του αστικού σχεδιασμού και του σχεδιασμού βιώσιμης ανάπτυξης των πόλεων

σε Έρευνες
image_pdfimage_print

Καλλισθένη Αβδελίδη

Επιστημονική υπεύθυνη του έργου, kavdelidi@ekke.gr

Το ερευνητικό έργο με τίτλο «Κοινωνικές επιπτώσεις του αστικού σχεδιασμού και του σχεδιασμού βιώσιμης ανάπτυξης των πόλεων» 1 αποτέλεσε αυτοτελές πακέτο εργασιών του γενικότερου προγράμματος «Κοινωνικές επιπτώσεις και δημόσιες πολιτικές στους τομείς της ενέργειας, της βιομηχανίας, του αστικού σχεδιασμού, και των υποδομών του διαδικτύου» 2. Το έργο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Ινστιτούτου Κοινωνικών Ερευνών του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, στην Αθήνα, κατά τη περίοδο 2015-2017, και οι εργασίες του διεκπεραιώθηκαν από επταμελή ερευνητική ομάδα.

Οι εργασίες διερευνούν το πεδίο της κοινωνικής θεώρησης των αστικών επεμβάσεων στη σύγχρονη πόλη στο πλαίσιο της διεπιστημονικής κατεύθυνσης του αστικού σχεδιασμού, υπό το πρίσμα των θεωρητικών και πρακτικών προβληματισμών των τελευταίων δεκαετιών. Η διερεύνηση συμπεριέλαβε ποιοτική επιτόπια έρευνα και μελέτες περίπτωσης σχετικά με κοινόχρηστους χώρους που αναδιαμορφώθηκαν με επεμβάσεις αστικού σχεδιασμού σε κεντρικές και προαστιακές περιοχές της Αθήνας. Για τις ανάγκες του έργου εφαρμόστηκε συνδυασμός μεθοδολογιών τόσο για τη συλλογή και τη δημιουργία πρωτογενών και δευτερογενών δεδομένων όσο και για την ανάλυσή τους και την αναπαράσταση των αποτελεσμάτων. Στο πλαίσιο των εργασιών του έργου διερευνήθηκαν τα εξής:

  1. Διαφορετικά χαρακτηριστικά των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού με τη συλλογή στοιχείων για την πόλη της Αθήνας και για επιλεγμένα διεθνή παραδείγματα και, στη συνέχεια, με την ένταξη των στοιχείων σε κατάλογο-μήτρα καταγραφής και τυπολόγησης των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού, ο οποίος καταρτίστηκε με αυτή την προοπτική. Βάσει αυτής της προεργασίας, επιλέχτηκαν οι χώροι για τη διεξαγωγή πέντε μελετών περίπτωσης: Α. το σύνολο των τεσσάρων πλατειών Ομόνοιας-Κοτζιά-Βαρβακείου Αγοράς-Μοναστηρακίου, Β. η περιοχή των πεζοδρόμων Διονυσίου Αρεοπαγίτου και Στρατηγού Μακρυγιάννη μαζί με το Νέο Μουσείο Ακρόπολης, Γ. το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), Δ. ο πράσινος χώρος κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής ΗΣΑΠ μεταξύ Λεωφόρου Κηφισού και σταθμού ηλεκτρικού Μοσχάτου και Ε. μια σειρά από διάσπαρτους κοινόχρηστους χώρους στην περιοχή Αγ. Ελευθερίου-Εργατικών Κατοικιών στο Αιγάλεω. Πρόκειται για χώρους που αναδιαμορφώθηκαν οριστικά με επεμβάσεις αστικού σχεδιασμού κατά την περίοδο μετά την ψήφιση του νόμου 2508/1997 περί «Βιώσιμης οικιστικής ανάπτυξης των πόλεων και οικισμών της χώρας κλπ.». Οι περιπτώσεις αυτές αναφέρονται σε διαφορετικά είδη δημόσιων κοινόχρηστων και κοινωφελών χώρων (πλατείες, πεζόδρομοι, χώροι πρασίνου και πολιτιστικά πάρκα με εμβληματικά κτίρια), και σε διαφορετικές διαδικασίες σχεδιασμού και υλοποίησης των έργων (με ανοιχτό, κλειστό, εθνικό ή διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, δι’ αυτεπιστασίας από την τεχνική υπηρεσία του δήμου, με εργολαβία ή ανάθεση από τον δήμο). Επίσης, οι γύρω τους περιοχές εμφανίζουν διαφορετικά κοινωνικά και πολεοδομικά χαρακτηριστικά όπως και διαφορετικά χαρακτηριστικά φυσικού περιβάλλοντος.
  2. Η κοινωνικοδημογραφική ταυτοποίηση των γύρω περιοχών των αστικών επεμβάσεων προκειμένου να αναδειχθούν τα κοινωνικά/πληθυσμιακά σύνολα αναφοράς για την ένταξη των χωρικών επεμβάσεων στον τοπικό κοινωνικό αστικό ιστό. Εξετάστηκε το ζήτημα της κοινωνικής μίξης για τις επιλεγμένες περιοχές μελέτης, με την εξής οπτική: καθώς οι περιοχές μελέτης αναφέρονται στον δημόσιο χώρο της πόλης και αυτός συνεπάγεται το δικαίωμα χρήσης για οποιονδήποτε, επιλέγεται η εννοιολογική στόχευση της κοινωνικής μίξης να αποβλέπει στην ανάδειξη της αστικότητας και της ετερογένειας. Έτσι, η κοινωνική μίξη προσδιορίζεται εδώ από τα κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά των κοινωνικών/πληθυσμιακών συνόλων αναφοράς. Η ερώτηση που τίθεται είναι κατά πόσο η κοινωνική σύνθεση των κοινωνικών/πληθυσμιακών συνόλων αναφοράς για τις επεμβάσεις αστικού σχεδιασμού, που χαρακτηρίζονται είτε από τη διασπορά όσον αφορά τη γεωγραφική κατανομή στρωμάτων ή/και ειδικών ομάδων πληθυσμού είτε, αντίθετα, από τη συγκέντρωση αυτών, συμβάλλει στη βελτίωση των συνθηκών ζωής σε τμήματα των σύγχρονων μεγαλουπόλεων. Η προσέγγιση περιλαμβάνει θεωρητική, περιγραφική, στατιστική και αλγοριθμική ανάλυση δευτερογενών δεδομένων και στοχεύει στην ανάπτυξη μεθόδου διαπίστωσης και παρακολούθησης των μετασχηματισμών των κοινωνικών/πληθυσμιακών συνόλων αναφοράς για τον χώρο επέμβασης και για την περιοχή ένταξής του στον τοπικό κοινωνικό ιστό. Εξετάζεται η περίπτωση συνόλου χωρικών επεμβάσεων, καθώς στο πλαίσιο των αστικών πολιτικών είναι σημαντικό να προγραμματίζονται και να σχεδιάζονται οι αστικές επεμβάσεις με συνάφεια μεταξύ τοπικού και υπερτοπικού, χωρικού και κοινωνικού.
  3. Η μεταβολή των χρήσεων γης που συνοδεύει τις αλλαγές του αστικού χώρου στο πλαίσιο της διερεύνησης της επίδρασης του αστικού σχεδιασμού στη λειτουργική και χωρική οργάνωση της όμορης περιοχής ενός χώρου επέμβασης. Με στόχο τη διαμόρφωση ενός εργαλείου αστικού σχεδιασμού έγινε επιτόπια καταγραφή των χρήσεων γης (πριν και μετά την αστική επέμβαση) και στατιστική και χαρτογραφική ανάλυση στη βάση κατηγοριοποίησης των γενικών και ειδικών χρήσεων γης. Η εξέταση αναφέρεται στις τρεις από τις πέντε μελέτες περίπτωσης του έργου, την Α, Β και Γ. Η διερεύνηση των αναλυτικών χρήσεων γης και της μίξης τους, με αποτυπώσεις της πραγματικότητας σε τακτά χρονικά διαστήματα και με την κατάρτιση δεικτών παρακολούθησης των αλλαγών κατά είδος, ποσοστιαία μεγέθη των επιμέρους χρήσεων στα όμορα προς τον χώρο μελέτης οικοδομικά τετράγωνα, επιτρέπει την αξιολόγηση των επιπτώσεων των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού σε οριοθετημένα τμήματα της πόλης. Η χωρική ανάλυση έχει κατεύθυνση την εκτίμηση της ελκυστικότητας και της ανάπτυξης της περιοχής, σε άμεση συσχέτιση με τις αλλαγές του αστικού χώρου λόγω της συγκεκριμένης επέμβασης.
  4. Η εμπορικότητα και η προσαρμογή των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων σε δημόσιους χώρους μετά την αστική ανάπλασή τους, στο πλαίσιο της εξέτασης της καθημερινής ζωής και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών μιας κεντρικής πλατείας της Αθήνας. Καταγράφηκαν όλα τα κτίρια, οι εγκαταστάσεις και εξυπηρετήσεις που βρίσκονται στο επίπεδο του ισογείου με πρόσωπο στις τέσσερις πλατείες της μελέτης περίπτωσης Α του έργου. Με την ανάλυση των καταγραφών σύμφωνα με την κωδικοποίησή τους κατά χρήσεις γης, η εργασία εντάσσεται καταρχάς στην προκαταρκτική φάση της επιτόπιας έρευνας με ερωτηματολόγιο (βλ. παρακάτω). Ταυτόχρονα, αποτελεί αυτοτελή εργασία που διερευνά τη σημερινή πραγματικότητα σχετικά με τις οικονομικές δραστηριότητες των πλατειών και τις αλλαγές τους. Αυτές εντοπίζονται, παράλληλα με τις καταγραφές και τη συλλογή αρχειακού φωτογραφικού υλικού, και από τις απαντήσεις των ερωτώμενων, βάσει των οποίων εκτιμάται η καθημερινή ζωή που συνδέεται με την επιχειρηματικότητα και ειδικότερα με την εμπορικότητα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κάθε πλατείας. Αναδεικνύεται επίσης το σύνολο των τεσσάρων πλατειών ως μια περίπτωση αναδιαμορφωμένων δημόσιων χώρων που βρίσκονται σε προνομιακή θέση, στην καρδιά του ιστορικού και εμπορικού κέντρου μιας μεγάλης πόλης με μακραίωνη ιστορία, όπως είναι η Αθήνα.
  5. Ο πολιτικός και επιστημονικός λόγος, ο οποίος επιχειρεί να θεμελιώσει τη λογική των επεμβάσεων αστικού και πολεοδομικού σχεδιασμού, σχετικά με την αναγκαιότητα, την κοινωνική αποδοχή, αλλά και τις δυνατότητες και προοπτικές υλοποίησής τους στις ελληνικές πόλεις και ειδικότερα στην Αθήνα. Η μεθοδολογική προσέγγιση για τη διερεύνηση των ζητημάτων αυτών βασίστηκε στην καταγραφή, για τους χώρους των πέντε μελετών περίπτωσης του έργου, των απόψεων και των αντιλήψεων με βάση την εμπειρία και την οπτική δύο κατηγοριών εμπλεκόμενων δρώντων, η οποία έγινε με ημιδομημένες συνεντεύξεις και με ανασκόπηση δημοσιευμένου και αρχειακού υλικού. Η μία κατηγορία δρώντων είναι αυτή των δημόσιων φορέων λήψης αποφάσεων, σχεδιασμού και υλοποίησης των επεμβάσεων και η δεύτερη είναι αυτή των ειδικών επιστημόνων, μελετητών-δημιουργών ή/και ερευνητών. Η διερεύνηση αποσκοπεί στην εύρεση των χαρακτηριστικών των υπό μελέτη αστικών επεμβάσεων κατ’ είδος και εμβέλεια, καθώς και στη στάθμιση των προσδοκώμενων αποτελεσμάτων όσον αφορά κυρίως: την κοινωνική τους διάσταση, την ένταξή τους σε ευρύτερες αστικές στρατηγικές, τα πολεοδομικά πρότυπα και μοντέλα που διαπερνούν τον σχεδιασμό και την υλοποίησή τους και τις επιπτώσεις τους αναφορικά με τις «ωφελούμενες» ομάδες πληθυσμού. Επίσης, η διερεύνηση στοχεύει στην εύρεση των σημασιών των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού σύμφωνα με τη θεματολογία που αναγνωρίζεται στον λόγο των προαναφερόμενων κατηγοριών εμπλεκόμενων δρώντων.
  6. Η σχέση ορισμένης ομάδας χρηστών αναδιαμορφωμένων δημόσιων χώρων με τους ίδιους τους χώρους και τις αναπλάσεις τους. Η διερεύνηση υλοποιήθηκε με τη διεξαγωγή έρευνας πεδίου με δομημένο ερωτηματολόγιο σε συγκεκριμένο κοινωνικό σύνολο των ατόμων που δραστηριοποιούνται και εργάζονται εντός του αναδιαμορφωμένου χώρου. Ειδικότερα, το ερωτηματολόγιο απευθύνθηκε στους ιδιοκτήτες, στελέχη ή υπαλλήλους όλων των επιχειρήσεων, των γραφείων υπηρεσιών κτλ. που βρίσκονται στο ισόγειο των κτιρίων στην πρόσοψη των τεσσάρων πλατειών της μελέτης περίπτωσης Α (πλατείες Ομόνοια, Κοτζιά, Βαρβακείου, Μοναστηράκι). Το ερωτηματολόγιο περιλάμβανε κλειστές και ανοιχτές ερωτήσεις κατανεμημένες σε τρεις ενότητες (Ι. Ο Ερωτώμενος, ΙΙ. Ο Επαγγελματικός Χώρος και η Επιχείρηση, ΙΙΙ. Αντίληψη του Ερωτώμενου για τον Κοινόχρηστο Χώρο, τη Γύρω Περιοχή στην οποία εντάσσεται αυτός και την Ανάπλασή του), εξειδικευμένη χαρτογραφική αναπαράσταση και συνοδευτική σελίδα ανά πλατεία. Ο σχεδιασμός και η κατάρτιση αυτών επιδιώκει στην άντληση πληροφοριών με αναφορά στη γνώση, την αντίληψη και τις εμπειρίες των ερωτώμενων σχετικά με τους συγκεκριμένους χώρους, τις αναπλάσεις τους και τον αστικό δημόσιο ανοιχτό χώρο γενικότερα. Η ποσοτική ανάλυση στοχεύει στην εμπειρική εκτίμηση των κοινωνικών, οικονομικών και χωρικών επιπτώσεων των αστικών επεμβάσεων και εστιάζει στην εύρεση του συγκεκριμένου χαρακτήρα τόσο της κάθε πλατείας ξεχωριστά όσο και του συνόλου των τεσσάρων πλατειών που μελετήθηκαν αναφορικά με τα εξής: (α) την ανάπτυξη των επιχειρηματικών, ειδικότερα εμπορικών, υπηρεσιών και άλλων δραστηριοτήτων που αφορούν στην αστική δημόσια και ιδιωτική λειτουργία των πλατειών σε σχέση με τις προγενέστερες αναπλάσεις, αλλά και με τα πρόσφατα γεγονότα της οικονομικής και προσφυγικής κρίσης, ώστε να σταθμιστούν οι επιδράσεις και οι διαφορετικές αιτίες τους, (β) την ταυτοποίηση της γύρω περιοχής των αναδιαμορφωμένων πλατειών ως περιοχή ένταξής τους στον τοπικό κοινωνικό αστικό ιστό, (γ) τον προσδιορισμό και την εκτίμηση της σημερινής χρήσης των πλατειών σύμφωνα με τις δραστηριότητες που συμβαίνουν εκεί, τη συχνότητά τους και τις κατηγορίες των χρηστών/επισκεπτών τους, (δ) τις αλλαγές των δραστηριοτήτων αυτών μέσα στον χρόνο, (ε) τις απόψεις για τα κύρια προβλήματα των χώρων, τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους αναφορικά με τις επεμβάσεις ανάπλασης, σε σύνδεση με τις σχέσεις των ερωτώμενων με τους συγκεκριμένους δημόσιους χώρους και την επιχειρηματική/επαγγελματική δραστηριοποίησή τους σε αυτούς, (στ) τη στάση των ερωτηθέντων αναφορικά με τη συμμετοχή τους και τη διαβούλευση στο πλαίσιο διαδικασιών αστικού και πολεοδομικού σχεδιασμού για τον χώρο και τη γύρω περιοχή του.
  7. Η κοινωνική μίξη, σχετικά με τους χώρους επέμβασης και τις περιοχές ένταξής τους στον κοινωνικό-αστικό ιστό στο πλαίσιο διερεύνησης των κοινωνικών επιπτώσεων των χωρικών επεμβάσεων, η οποία προσεγγίζεται με όρους προβλήματος προς επίλυση μέσω μετα-ανάλυσης. Η εργασία επιχειρεί να καταρτίσει ένα μοντέλο μετα-ανάλυσης που να μπορεί να εφαρμοστεί σε ένα πεδίο ετεροειδούς παραγωγής μελετών και ερευνών, με το οποίο συσχετίζεται το αντικείμενο του έργου. Για τον σκοπό αυτό, αποδείχτηκε σημαντικός ο εννοιολογικός προσδιορισμός των ζητημάτων που σχετίζονται με τη μελέτη βάσει συστηματικής ανασκόπησης και μετα-ανάλυσης του προβλήματος προς επίλυση. Επιλέχτηκαν έρευνες που έγιναν κατά το παρελθόν και αφορούν τους χρήστες αστικών δημόσιων ανοιχτών χώρων σε πόλεις της Ευρώπης. Η εργασία επικεντρώθηκε στην εύρεση των ομάδων στόχου και ελέγχου σχετικά με τις χωρικές επεμβάσεις και των παραμέτρων συσχέτισης κοινωνικής θεώρησης και χωρικών δεδομένων ήδη αναδιαμορφωμένων ή υπό αναδιαμόρφωση δημόσιων ανοιχτών χώρων. Συγκεκριμένα, γίνεται αναφορά στις αντιληπτικές ταυτότητες του αστικού δημόσιου ανοιχτού χώρου που έχουν οι ομάδες που συσχετίζονται με τη λειτουργία ενός δημόσιου ανοιχτού χώρου ή με τη λήψη αποφάσεων σχετικά με αυτόν. Το γενικό συμπέρασμα αφορά τη συσχέτιση δημογραφικών μεταβλητών με τις αντιληπτικές ταυτότητες όσον αφορά την κοινωνική μίξη και την αστική ετερογένεια του αστικού δημόσιου ανοιχτού χώρου.
  8. Το πλαίσιο, οι άξονες αναφοράς των προτάσεων και οι προτάσεις για τη χρήση και την ανάπτυξη της διαδικασίας εκτίμησης των κοινωνικών επιπτώσεων των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού. Από τη συνολική εμπειρική διερεύνηση του έργου στη βάση των μεθοδολογικών προσεγγίσεων, των ερευνητικών αποτελεσμάτων, των συμπερασμάτων και της επεξεργασίας εργαλείων που προέκυψαν, συμπεραίνεται σαφώς η αναγκαιότητα ανάπτυξης πρακτικών για τη διαπίστωση και την παρακολούθηση των επιδράσεων στον αστικό ιστό των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού που προσδιορίζονται στο πλαίσιο προγραμμάτων αστικής πολιτικής. Οι προτάσεις αναφέρονται: (α) στην προώθηση της ερευνητικής διάστασης του γενικότερου πλαισίου επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού και των προϊόντων τους, (β) στην προώθηση της οικολογικής-πολιτιστικής διάστασης της αστικής ανάπτυξης μέσω του αστικού σχεδιασμού, (γ) στην ενίσχυση των διαδικασιών αστικού σχεδιασμού μέσω της θεσμοθέτησης της μελέτης των κοινωνικών επιπτώσεων των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού, του εμπλουτισμού της διαδικασίας των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών, της διαδικασίας διερεύνησης μέσω διαβούλευσης της αναγκαιότητας και των προοπτικών των αστικών επεμβάσεων, και (δ) στην καθιέρωση διαδικασιών παρακολούθησης της πραγματικότητας σχετικά με τις αλλαγές του αστικού χώρου με μεθοδολογίες και εργαλεία για τη χρήση ερευνητικών αποτελεσμάτων, στο επίπεδο των δήμων, που στόχο έχουν τη διαπίστωση και την εκτίμηση των κοινωνικών επιπτώσεων των επεμβάσεων αστικού σχεδιασμού.
Χάρτης των περιοχών μελέτης του έργου με τους χώρους αστικών επεμβάσεων και τις γύρω τους περιοχές, οι οποίες προσδιορίζονται ως σύνολα χωρικών ενοτήτων ίσου πληθυσμιακού μεγέθους. Πηγή: Επεξεργασία: Κ. Αβδελίδη, 2017. Στοιχεία: ΙΚΕ/ΕΚΚΕ, 2016 και Πανόραμα ΕΚΚΕ-ΕΛΣΤΑΤ, 2011

Υποσημειώσεις

  1. Η σύνθεση της ερευνητικής ομάδας που υλοποίησε το έργο είναι η εξής: Καλλισθένη Αβδελίδη, επιστημονική υπεύθυνη του έργου, αρχιτέκτων D.P.L.G., πολεοδόμος και χωροτάκτης, ερευνήτρια ΙΚΕ/ΕΚΚΕ, Αθηνά Βιτοπούλου, Δρ. αρχιτέκτων μηχ.-πολεοδόμο, επίκουρη καθηγήτρια ΑΠΘ, Φιλύρα Βλαστού – Δημοπούλου, κοινωνική περιβαλλοντική ψυχολόγος, Γεωργία Γεμενετζή, Δρ. αρχιτέκτων μηχ.-πολεοδόμος, επιστημονική συνεργάτιδα και διδάσκουσα ΑΠΘ και μέλος ΣΕΠ ΕΑΠ, Κώστας Γκόρτσος, αρχιτέκτων μηχ.- πολεοδόμος, ερευνητής ΙΚΕ/ΕΚΚΕ, Ευθαλία Μάσσου, διδάκτωρ μαθηματικός εφαρμογών και Κώστας Σακελλαρόπουλος, οικονομολόγος – πολεοδόμος, ερευνητής ΕΚΚΕ. Στο έργο, συνεργάστηκαν επίσης οι φοιτήτριες Ευαγγελία Γατσάκου και Αικατερίνη Γκόρτσου από το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης ΠΘ και η φοιτήτρια Αγάθη Σιανούδη από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ.
  2. Υπεύθυνος του προγράμματος είναι ο καθηγητής Νίκος Δεμερτζής, διευθυντής και πρόεδρος του ΕΚΚΕ και συνυπεύθυνος ο ερευνητής Νίκος Γεωργαράκης.
Ετικέτες:

Πρόσφατα από Έρευνες

^