Τεύχος 17 – Φθινόπωρο 2010

ΓΕΩ-ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΕΣ: ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Πέτρος Κατσαφάδος

Η επινόηση του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Αχιλλέας Πληθάρας

Η γεωπολιτική των κλιματικών αλλαγών

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF


ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Λουκάς Τριάντης

Η κατασκευή της εικόνας της πόλης στα μετα-σοσιαλιστικά Τίρανα. Μια ανάλυση των προγραμμάτων αστικής ανάπλασης του Δήμου των Τιράνων (2000-2008)

Περίληψη, Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Βασίλης Αυδίκος

Ο χώρος ως σχέση: μεθοδολογικές προσεγγίσεις και πλαίσιο έρευνας

Περίληψη, Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Αλεξάνδρα Τραγάκη

Κλιματική αλλαγή και μεταναστευτικές πιέσεις: ανασκόπηση της βιβλιογραφίας

Περίληψη, Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Γιώργος Μελισσουργός

Αναδιάρθρωση του τουρισμού και οι γεωγραφίες των τουριστικών προορισμών: η περίπτωση του γκολφ στην Costa del Sol

Περίληψη, Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Στέλιος Γκιάλης

Κρίση και μεταβολή του τοπικού παραγωγικού συστήματος Θεσσαλονίκης: μεγέθη επιχειρήσεων, στρατηγικές αναδιάρθρωσης και ευέλικτη εργασία

Περίληψη, Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF


ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ – ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ

Ευθύμιος Καρύμπαλης

7ο Διεθνές Συνέδριο Γεωμορφολογίας, Μελβούρνη 2009

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF


ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΙΒΩΝ

Κάρολος-Ιωσήφ Καβουλάκος, Γιώργος Κανδύλης

Τοπική αντιμεταναστευτική δράση και αστική συγκέντρωση στην Αθήνα

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF


ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

Εμμανουέλα Τσερπέλη

Άτλαντας των κάστρων της Ελλάδας

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Γεωργία Φιλιπποπούλου

Διερεύνηση της συμμετοχής των πολιτών της Πάτρας στον πολεοδομικό σχεδιασμό

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

H γεωπολιτική των κλιματικών αλλαγών

Αχιλλέας Πληθάρας

Η κλιματική αλλαγή συμβαίνει και εξελίσσεται συνεχώς με άγνωστα ακόμα τελικά αποτελέσματα. Η μεγάλη πλειονότητα των επιστημόνων έχει καταλήξει στο συμπέρασμα πως ο άνθρωπος παρεμβαίνει στο κλιματικό σύστημα του πλανήτη λόγω της διοχέτευσης στην ατμόσφαιρα τεράστιων ποσοτήτων αερίων θερμοκηπίου. Οι όποιες προσπάθειες συγκεκριμένων κύκλων να αμφισβητήσουν την «θεωρία» της κλιματικής αλλαγής στερούνται επιστημονικής βάσης, έχουν όμως την ικανότητα να διοχετεύονται εύκολα μέσω των κατάλληλων διόδων και να «επικοινωνούνται» στο ευρύ κοινό. Ειδικά μάλιστα σε χώρες-κλειδιά στο παιχνίδι των διεθνών διαπραγματεύσεων για το κλίμα, όπως οι ΗΠΑ και η Μεγάλη Βρετανία, το λόμπι των αρνητών της κλιματικής αλλαγής έχει να επιδείξει «σοβαρό έργο», με χτυπήματα κάτω από τη μέση και αστήρικτες καταγγελίες. Αποτέλεσμα της πίεσης των αρνητών της κλιματικής αλλαγής μπορεί να θεωρηθεί και η αποτυχία της Συνδιάσκεψης του ΟΗΕ στην Κοπεγχάγη. Βέβαια, η αλήθεια είναι πως υπήρξαν πολλοί άλλοι παράγοντες που συντέλεσαν στην αποτυχία της Κοπεγχάγης. Σήμερα, δέκα μήνες μετά την Κοπεγχάγη και μόλις δύο μήνες πριν την ερχόμενη συνδιάσκεψη για το κλίμα που θα γίνει στο Κανκούν, μπορούμε να κάνουμε μια πρώτη εκτίμηση για τους λόγους παγώματος των κλιματικών συζητήσεων.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Η επινόηση του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής

Πέτρος Κατσαφάδος

Ο όρος κλιματική αλλαγή υποδηλώνει οποιαδήποτε συστηματική μεταβολή της στατιστικής κατανομής των ατμοσφαιρικών παραμέτρων (θερμοκρασία, υγρασία, άνεμος) για εκτεταμένη χρονική περίοδο (δεκαετιών ή αιώνων ή εκατομμυρίων ετών). Την τρέχουσα χρονική περίοδο βιώνουμε τη μετάβαση του κλιματικού συστήματος από την παρούσα, μάλλον αποσταθεροποιημένη κατάσταση, σε μία νέα θέση ισορροπίας. Ωστόσο, είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη η διερεύνηση των αιτιών της αποσταθεροποίησης καθώς και η εκτίμηση της χωρικής κατανομής των επιπτώσεων, λόγω των μεγάλων βαθμών ελευθερίας του συστήματος. Με βάση την Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (Intergov- ernmental Panel for Climate Change-IPCC) οι μεταβολές του κλίματος προέρχονται από διαταραχές του ενεργειακού  ισοζυγίου του συστήματος ατμόσφαιρας-υδρόσφαιρας-λιθόσφαιρας και οφείλονται πρωτογενώς στην αύξηση της συγκέντρωσης των θερμοκηπιακών αερίων διοξειδίου του άνθρακα (CO2) και μεθανίου (CH4) στην ατμόσφαιρα. Το κλίμα του πλανήτη μεταβάλλεται από φυσικά αίτια (ηλιακή δραστηριότητα, αλλαγές της τροχιάς της γης, ηφαιστειογενή δράση), από ανθρωπογενή αίτια (αλλαγή στη σύσταση της ατμόσφαιρας, αλλαγή στις χρήσεις γης) και από την εσωτερική κλιματική μεταβλητότητα, δηλαδή τις αλλαγές του κλίματος χωρίς την παρουσία των παραπάνω αιτιών.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Η κλιματική αλλαγή

Υψηλές θερμοκρασίες, καλοκαίρια χωρίς μελτέμια, ξαφνικές μπόρες και πλημμύρες, συχνές πυρκαγιές (όταν δεν είναι εμπρησμοί), συναισθήματα δυσφορίας από την υγρασία κ.ά. είναι μερικές από τις αλλαγές που έχουμε βιώσει τα τελευταία χρόνια. Αποτελούν αντικείμενο έρευνας, συνεδρίων και συσκέψεων σε ανώτατο επίπεδο σε όλο τον κόσμο, αλλά και έντονων αντιπαραθέσεων: (α) ως προς τα δεδομένα και τους τρόπους μέτρησης των κλιματικών αλλαγών και, το κυριότερο, ως προς τις προβλέψεις, και (β) ως προς τα τεράστια οικονομικά και γεωστρατηγικά συμφέροντα που βρίσκονται πίσω από τις πολιτικές αποφάσεις ελέγχου των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που συμβάλλουν στις κλιματικές αλλαγές. Κλασικό παράδειγμα είναι οι διεθνείς συγκρούσεις για τον έλεγχο κοιτασμάτων πετρελαίου της Ανταρκτικής που ήδη χρησιμοποιείται πειραματικά για τη διέλευση πετρελαιοφόρων.

Τα ερωτήματα και οι επιπτώσεις που προκύπτουν από τις κλιματικές αλλαγές είναι εξόχως πολιτικά αλλά και εξόχως γεωγραφικά. Ορισμένα από αυτά έχουν ήδη απασχολήσει τις σελίδες των Γεωγραφιών, πχ. η ερημοποίηση, η διαχείριση των νερών, οι αλλαγές στις χρήσεις γης και στην αγροτική παραγωγή, η διεθνική μετανάστευση, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, κ.ά. Στις σημερινές Γεωεπικαιρότητες, δύο συνάδελφοι σχολιάζουν μακροσκοπικά αλλά από διαφορετικές σκοπιές το φαινόμενο της ίδιας της κλιματικής αλλαγής.

Διαβάστε το άρθρο του Πέτρου Κατσαφάδου σε μορφή PDF

Διαβάστε το άρθρο του Αχιλλέα Πληθάρα σε μορφή PDF

Διεύρυνση της συμμετοχής των πολιτών της Πάτρας στον πολεοδομικό σχεδιασμό

Γεωργία Φιλιπποπούλου

Σήμερα  η  προβληματική  γύρω από μια συμμετοχική διαδικασία στον πολεοδομικό σχεδιασμό αποτελεί καινούργια περιοχή επιστημονικής έρευνας διεπιστημονικού χαρακτήρα, που έχει θέσει ερωτήματα θεωρητικά και πρακτικά. Στο πλαίσιο της σύγχρονης δημοκρατίας θεσμοποιούνται σταδιακά οι δράσεις των πολιτών για θέματα πόλης. Ο νόμος «Καποδίστρια» του ’99 αποτέλεσε την πρώτη συνθήκη μετάβασης από τη θεωρία στην πράξη σε ό,τι αφορά το σχεδιασμό. Παρότι δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί μια σοβαρή αποτίμηση των αποτελεσμάτων αυτού του νόμου, αναμένεται ο νόμος της νέας διοικητικής αναδιάρθρωσης της χώρας «Καλλικράτης».

Η παρούσα έρευνα, με ζητούμενο τον τρόπο εφαρμογής και στη συνέχεια το βαθμό επιτυχίας της εφαρμοσμένης συμμετοχής, επιδιώκει να καλύψει αυτό το κενό στην πολεοδομική πρακτική. Στόχος της είναι να αναλυθεί η συμμετοχή του πολίτη σε πολεοδομικά ζητήματα, να διαπιστωθεί η ύπαρξη ή μη διάθεσης για ενεργή συμμετοχή, να αναδειχτεί ο τρόπος με τον οποίο αυτή εκφράζεται όταν υπάρχει και γενικότερα να εξεταστεί αν είναι εφικτός ή όχι ο συμμετοχικός σχεδιασμός.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Άτλαντας των κάστρων της Ελλάδας

Εμμανουέλα Τσερπέλη

Τα κάστρα αποτελούν ένα σημαντικό τμήμα του μνημειακού πλούτου της Ελλάδος, που όμως δεν έχει τύχει ανάλογης φροντίδας, προστασίας, τεκμηρίωσης και προβολής. Μέσα από αυτή την εργασία γίνεται μια προσπάθεια προώθησης της γνωριμίας τους μέσα από τον εντοπισμό της χωρικής τους διασποράς και τη χαρτογράφηση αυτού του μεγάλου ιστορικού και αρχιτεκτονικού αποθέματος του παγκόσμιου πολιτισμού. Αυτό επιτυγχάνεται με τη δημιουργία ενός Συστήματος Γεωγραφικών Πληροφοριών και στη συνέχεια ενός θεματικού Άτλαντα για τα κάστρα της Ελλάδας που χτίστηκαν από τα βυζαντινά ως τα νεότερα χρόνια (ως τον 19o αι.), εξαιρώντας τις αρχαίες ακροπόλεις. Εκτός από κάστρα περιλαμβάνονται και πύργοι και οχυρές μονές αυτής της περιόδου. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι πολλά από τα κάστρα που καταγράφηκαν είναι χτισμένα στα θεμέλια αρχαίων ακροπόλεων.

Ο στόχος της εργασίας ήταν η όσο το δυνατό πληρέστερη καταγραφή των κάστρων. Με βάση την κατάλληλη βιβλιογραφία και συμπληρωματική αναζήτηση στο διαδίκτυο καταγράφηκαν 279 κάστρα (ο όρος συμπεριλαμβάνει και πύργους και οχυρωμένες μονές) και αναζητήθηκαν οι απαραίτητες πληροφορίες γι’ αυτά.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Τοπική αντιμεταναστευτική δράση και αστική συγκέντρωση στην Αθήνα

Το ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Μετανάστευση και αστική σύγκρουση στο επίπεδο της γειτονιάς: το κέντρο της Αθήνας και η περίπτωση του Αγ. Παντελεήμονα Αχαρνών» διεξάγεται στο ΙΑΑΚ/ ΕΚΚΕ από το Μάιο του 2009 έως σήμερα. Η ερευνητική ομάδα αποτελείται από τους Κ. Ι. Καβουλάκο, λέκτορα ΑΠΘ υπό διορισμό και συνεργάτη του ΕΚΚΕ, και Γ. Κανδύλη, ερευνητή Δ’ βαθμίδας στο ΕΚΚΕ.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

7ο Διεθνές Συνέδριο Γεωμορφολογίας, Μελβούρνη 2009

Ευθύμιος Καρύμπαλης

Τον περασμένο Ιούλιο πραγματοποιήθηκε  στη  Μελβούρνη  το έβδομο κατά σειρά Διεθνές Συνέδριο Γεωμορφολογίας. Το πρώτο από τη σειρά αυτή των συνεδρίων πραγματοποιήθηκε  στο  Μάντσεστερ  το 1985 και ακολούθησαν αυτό της Φρανκφούρτης το 1989, του Χάμιλτον στον Καναδά το 1993, της Μπολόνια το 1997, του Τόκυο το 2001 και της Θαραγόθα το 2005. Είναι η πρώτη φορά που το συνέδριο αυτό πραγματοποιήθηκε στο νότιο ημισφαίριο, σε ένα τμήμα της παλαιο-ηπείρου της Γκοντβάνα όπως χαρακτηριστικά αναφερόταν από τους διοργανωτές σε όλες τις φάσεις προετοιμασίας, γνωστοποίησης και προώθησης του συνεδρίου.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Κρίση και μεταβολή του τοπικού παραγωγικού συστήματος Θεσσαλονίκης: μεγέθη επιχειρήσεων, στρατηγικές αναδιάρθρωσης και ευέλικτη εργασία

Στέλιος Γκιάλης

Η εργασία αυτή υποστηρίζει πως οι αναδιαρθρωτικές επιλογές των ελληνικών βιομηχανικών επιχειρήσεων οφείλουν να μελετώνται στο πλαίσιο  τοπικών παραγωγικών συστημάτων με ιδιαίτερη έμφαση σε χωρικές, κλαδικές και εργασιακές παραμέτρους, καθώς δεν μπορούν να ερμηνευθούν με επάρκεια από μεταφορντικά θεωρητικά υποδείγματα όπως της «ευέλικτης εξειδίκευσης» ή της «ευέλικτης επιχείρησης». Αντλώντας από εκτεταμένη εμπειρική έρευνα στην περιοχή Θεσσαλονίκης, αναδεικνύεται η ύπαρξη δύο διακριτών πόλων αναδιαρθρωτικών πρακτικών, ενός «αμυντικού» και ενός «επιθετικού», οι οποίοι συνυπάρχουν στο πλαίσιο  ενός ιεραρχικά δομημένου προτύπου συσσώρευσης. Κάθε μια από τις στρατηγικές αντιστοιχεί σε διαφορετικές μορφές ευέλικτων μορφών απασχόλησης, με επιμέρους διαφοροποιήσεις ανά κλάδο. Κάθε μια καθορίζεται και με τη σειρά της καθορίζει το τοπικό παραγωγικό σύστημα της περιοχής στην οποία αναπτύσσεται, αλληλεπιδρώντας με διαφορετικό τρόπο και ακολουθώντας διαφορετικά χωροθετικά πρότυπα.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Αναδιάρθρωση του τουρισμού και οι γεωγραφίες των τουριστικών προορισμών: η περίπτωση του γκολφ στην Costa del Sol

Γιώργος Μελισσουργός

Η παρούσα εργασία διερευνά την ανάπτυξη της Costa del Sol ως τουριστικού προορισμού γκολφ μέσα στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης των τουριστικών προορισμών.  Μέσα από στοχευμένη βιβλιογραφική επισκόπηση και έρευνα πεδίου αναδεικνύονται ορισμένοι κρίσιμοι παράγοντες, οι οποίοι συντελούν στη διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος και στην εξειδίκευση της περιοχής στον τουρισμό του γκολφ, και ιδιαίτερα η ανάπτυξη της δεύτερης κατοικίας και του διεθνούς οικιστικού τουρισμού.  Συμπεραίνεται ότι η δυναμική του τουρισμού γκολφ από την άποψη της προσφοράς εξαρτάται από τη δυναμική του τομέα της δεύτερης κατοικίας.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Κλιματική αλλαγή και μεταναστευτικές πιέσεις: ανασκόπηση της βιβλιογραφίας

Αλεξάνδρα Τραγάκη

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί μια νέα πραγματικότητα για τον παγκόσμιο πληθυσμό, γεγονός που αναμένεται να εντείνει τις υφιστάμενες ανισότητες και να δυσχεράνει την προσπάθεια για μακρόχρονη οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμη ανάπτυξη και πρόοδο. Πέρα από κάθε αμφιβολία, οι πληθυσμιακές μετακινήσεις, εκούσιες ή ακούσιες, θα αποτελέσουν μια από τις κρισιμότερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Διαφοροποιήσεις στη χωρική κατανομή του ανθρώπινου πληθυσμού και αλλαγές στην ένταση και ροή των μεταναστευτικών ρευμάτων θα έχουν σημαντικές οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις επιδρώντας παράλληλα στην ανθρώπινη ασφάλεια των εμπλεκόμενων χωρών. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η ανάδειξη της σύνδεσης μεταξύ κλιματικής αλλαγής και μεταναστευτικών πιέσεων, της εκτιμώμενης έντασης του και της γεωγραφίας του φαινομένου, μέσα από την ανασκόπηση της ήδη εκτεταμένης σχετικής βιβλιογραφίας. Η εργασία εστιάζει χωρικά στην Ανατολική Μεσόγειο, μια περιοχή με ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω αφενός της θέσης της στον παγκόσμιο χάρτη και αφετέρου της φυσικής και ανθρώπινης γεωγραφίας της.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Ο χώρος ως σχέση: μεθοδολογικές προσεγγίσεις και πλαίσιο έρευνας

Βασίλης Αυδίκος

Σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Χάρβεϊ (David Harvey) (1973, 2005) o χώρος μπορεί να νοηθεί ως απόλυτος, σχετικός και σχεσιακός. Κάθε μια από τις τρεις αυτές αντιλήψεις προκρίνει διαφορετικούς μεθοδολογικούς χειρισμούς και διαφορετικές λογικές για το χώρο. Το παρόν άρθρο ασχολείται ιδιαίτερα με τη σχεσιακή αντίληψη για το χώρο. Κάνοντας μερικές εννοιολογικές παραθέσεις για τον σχεσιακό χώρο, προσπαθούμε να τον οριοθετήσουμε θεωρητικά. Έπειτα, γίνεται μια προσπάθεια να προσεγγισθεί μεθοδολογικά καθώς και να οικοδομηθεί ένα πλαίσιο έρευνας μέσω του οποίου η συζήτηση για την πρακτική εφαρμογή της έννοιας του σχεσιακού χώρου μπορεί να ανοίξει. Γίνεται κατανοητό ότι ο σχεσιακός χώρος δεν μπορεί να νοηθεί έξω από τον άνθρωπο αλλά και μακριά από τις άλλες δύο αντιλήψεις για το χώρο.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF

Η κατασκευή της εικόνας της πόλης στα μετα-σοσιαλιστικά Τίρανα. Μια ανάλυση των προγραμμάτων αστικής ανάπλασης του δήμου των Τιράνων (2000-2008).

Λουκάς Τριάντης

Το κείμενο αυτό συμβάλλει στην έρευνα για την κατασκευή της αστικής εικόνας, στο πλαίσιο του μάρκετινγκ των πόλεων και των νεοφιλελεύθερων αστικών στρατηγικών, αναλύοντας το παράδειγμα των Τιράνων, μιας πόλης στο μετα-σοσιαλιστικό, αναπτυσσόμενο και βαλκανικό κόσμο. Η ανάλυση των προγραμμάτων του Δήμου επί της δημαρχίας του Έντι Ράμα (2000-2008) παρουσιάζει την κατασκευή μιας νέας αστικής εικόνας, μέσω της διατήρησης, του καθαρισμού, του χρωματισμού και του επανασχεδιασμού του κέντρου. Οι στρατηγικές του Δήμου διευκόλυναν και ενέτειναν τη μετα-σοσιαλιστική χωρική αναδόμηση και την οικοδομική έκρηξη και υπηρέτησαν ιδεολογικούς, οικονομικούς και πολιτικούς σκοπούς. Πάνω απ’όλα εξέφρασαν τη φιλοδοξία του δημάρχου να συνδέσει το όνομά του με την πόλη. Η προσπάθεια του Δήμου να εκφράσει την εξουσία του τοπικού κράτους στο χώρο, μετά τη χαοτική μετα-σοσιαλιστική μεταβατική περίοδο, υπογραμμίζει κάποιες συνέχειες με το παρελθόν, καθώς και την έλλειψη θεσμών και δημοκρατικής νοοτροπίας.

Διαβάστε το άρθρο σε μορφή PDF